Samenleving 3.0, trends en scenario’s

Op dit moment krijgt Jan Rotmans en  zijn denken over een ‘transitie van tijdperken’ veel aandacht in de media. Hij spreekt voor provincies, op studiedagen van mensen in de zorgen en het onderwijs en hij is medeoprichter van Urgenda, de organisatie die er voor gezorgd heeft dat de prijs van zonnepanelen in Nederland daalde door deze met steun van veel particulieren direct in China te kopen.

Rotmans is wiskundige en vooral geïnteresseerd in complexe systemen. Hij houdt zich de laatste 10 jaar met name bezig met transities en transitiedenken. In zijn boek’ In het oog van de orkaan’ gaat hij in op grootschalige veranderingen op het gebied van energie, zorg, regionaal werken en gebiedsontwikkeling, voedsel en sturing van de transitie. Hij definieert de huidige onrustige maatschappelijke situatie (werkloosheid, verval van organisaties, milieuproblematiek) als een overgangsperiode – een kanteling – naar een nieuw evenwicht. Het is voor organisaties (welzijn, onderwijs, verenigingen, kerken) zinnig om de trends die hij beschrijft mee te constante in het leven is veranderingnemen in het strategisch kijken naar de toekomst. Zijn denken in tijdperken richt zich op diepgaande veranderingsprocessen. Deze manier  van kijken is geen toekomstvoorspelling, maar kan helpen om gevoelig te worden voor maatschappelijke trends, systeemprocessen en sleutelfactoren die in de toekomst een rol kunnen spelen. Door kennis te nemen van deze trends kunnen bestuurders zichzelf scherpen en het zal van invloed zijn bij het nemen van beslissingen.

De kern van zijn verhaal in hoofdlijnen:

  • We zitten op dit moment midden in een kantelperiode. Het proces is al zo’n 20 jaar aan de gang en zal nog zo’n 20 jaar duren. De belangrijkste indicatoren zijn dat de structuur van de economie verandert, het weefsel van de samenleving  -de samenhang tussen  groepen, overheid en burgers – krijgt een ander evenwicht en tenslotte dat er nieuwe technologische doorbraken zijn die verandering in gang zetten. De kanteling wordt verschillend beleefd. De titel van zijn boek ‘In het oog van de orkaan’ wijst naar de relatieve rust midden in een orkaan. Je kunt nog werk hebben, het bedrijf draait goed enz. Het kan ook zijn dat het wringt op het werk, je partner is werkeloos geworden, je ziet je sportvereniging worstelen om voort te bestaan. Rotmans wil duidelijk maken dat als je goed kijkt je ziet welke veranderingen er gaande zijn.
  • Orkaan-169x250De vorige kantelperiode was tussen 1850-1920. Een periode van de tweede industriële revolutie, de komst van het kiesrecht en de tijd dat verenigingen, vakbonden en kerken zich gingen organiseren. En er werden veel nieuwe ideeën op het terrein van zorg, onderwijs en politiek vastgelegd in wetten en voorzieningen. De ‘kanteling’ betekende ook een machtsverschuiving tussen de toenmalige culturele elite en de grote groep van gewone burgers. Het was de periode dat de zuilenmaatschappij zich ontwikkelde.
  • De kanteling betreft altijd een samenhangend geheel van handelen, organiseren en denken. Het gaat om:
    • routines, regels en gedrag = Werkwijze
    • intentionele opbouw, economische structuur, fysieke structuur =Structuur van de samenleving.
    • Gedeelde beelden, waarden, paradigma’s en perspectief = Cultuur
  • Zo’n transitieperiode duurt een aantal jaren en kenmerkt zich door een strijd tussen groepen over de regels, de structuur en de perspectieven. Denk bijvoorbeeld aan: Gevestigde organisaties in de energiesector die worden geconfronteerd met burgers die eigen energie-collectieven oprichten. Verpleegkundigen starten eigen zorgorganisaties met een nieuwe platte organisatiestructuur; jonge mensen starten eigen zzp-netwerken, omdat ze zelf betekenis willen geven aan hun werk en niet zomaar in een bedrijf willen opgaan.  Omdat er op veel terreinen verandering gaande is, ontstaat er een besef van instabiliteit.  Dit is kenmerkend voor een kantelperiode.
  • De overgang van het oude naar het nieuwe, de transitie, betreft manieren van kijken, de inrichting of structuur van organisaties en de aansturing. Hier 3 sheets uit de powerpoint van Rotmans.

paradigma wisseling rotmans wisseling van sturing structuurwisseling

Toespitst op sectoren dan zie je de trends:

  • Energie:  van centraal, fossiel naar decentraal duurzaam
  • Welzijn:  van zorgen voor naar zorgen dat
  • Bouw:  van aanbod & product naar vraag & dienst
  • Zorg:  van doelmatig & efficiënt naar mensgericht
  • Onderwijs:  van organisatie centraal naar leerling centraal
  • De transitie verloopt in fasen. Het begint vaak met een persoon met een nieuw idee, waarop er volgers zich aan sluiten en er een kleine groep ontstaat. Dit is de niche:   opkomende, afwijkende structuur, cultuur en werkwijzen op klein schaalniveau. Aan de andere kant de bestaande organisatie, het regime. Dit is de dominante structuur, cultuur en werkwijze met macht en gevestigde belangen. Een transitie mislukt als de structurele verandering door het regime plaats vindt met alleen regime-partijen. Maar ook verandert de transitie als de niche partijen alleen met elkaar werken. Het gaat om een goede match tussen regime en nichepartijen.
  •   Voor de oude organisaties is het zaak om alert te blijven op de trends en ontwikkelingen. Volgens Rotmans zullen niet die organisaties die het slimst of het grootst zijn blijven bestaan, maar de organisaties die het meest adaptief zijn. De organisaties het beste aansluiten bij de maatschappelijke ontwikkelingen. Het is daarom zinvol je de hierboven gegeven kernbegrippen en trends eigen te maken en te vertalen naar je eigen organisatie.

Verder lezen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s