Bezieling en betrokkenheid

Hoe kunnen we een nieuwe generatie mensen betrekken bij zorggerelateerde vragen?

Dit was de centrale vraag in de inleiding die Govert Buijs hield op een studiemiddag van Kerk en Wereld onder de titel Wat bezielt ons? Buijs is bijzonder hoogleraar politieke filosofie & levensbeschouwing aan de VU en zijn onderzoek richt zich op de ‘civil society’en de rol van levensbeschouwing daar binnen. (Oratie)

Voor dat hij zijn vraag zelf beantwoordde, gaf hij een korte schets van 3 belangrijke historische ontwikkelingen als het gaat om burgers en inzet voor anderen. Allereerst is door allerlei regelingen van de verzorgingsstaat die betrokkenheid collectief gemaakt. Door de denken met je hart - kopieinzet van professionals, betaalt via de belasting, zijn burgers ‘ontzorgd’. Daarmee is er ook  meer afstand ontstaan tussen burgers en mensen die zorg nodig hebben. De inzet van professionals wordt door de betaalbaarheid op dit moment begrensd. Ten tweede is door allerlei processen van zelfontplooiing de individuele burger mondiger en assertiever geworden. De derde trend is die van ontkerkelijking. Kerken zijn vanuit de middeleeuwen betrokken bij sociale hulp en ondersteuning. Door het proces van ontkerkelijking dreigt deze bron van nadenken en aanpakken op te drogen.

tribe - kopieDe centrale idee achter de participatiesamenleving wordt door Buijs bevraagd.

  • De collectieve ideologie ‘ik heb recht op zorg’ bereidt ons niet voor op een kanteling.
  • Het potentieel aan vrijwilligers is kwetsbaar. Nederland is ‘kampioen vrijwilligers’, maar de trend is dat minder mensen meer tijd besteden aan vrijwilligerswerk, vrijwilligers ouder worden en mensen eerder kiezen voor ‘leuk’ vrijwilligerswerk en niet voor de ‘onaantrekkelijke’ klussen.
  • Door het kleiner worden van maatschappelijk middenveld organisaties (bijv. kerken) is het aantal morele oefenplaatsen afgenomen.
  • Tegelijkertijd ziet Buijs door de jaren heen een taaiheid bij vrijwilligers. Mensen blijven zich druk maken om anderen. Denk aan mantelzorg, geldacties, opzetten van buurtnetwerken.

Denkrichtingen

De gewenste participatiesamenleving is niet iets nieuws, maar is een nieuw woord voor iets wat altijd al heeft bestaan. Wel zijn er allerlei factoren die maken dat er aanpassingen en interventies nodig zijn. De overheid kan en mag niet vooronderstellen dat wat op de tekentafel bedacht is als concept, zomaar uitgevoerd gaat worden door burgers. Buijs spitste zich deze middag toe op drie thema’s.

  1. Nieuwe morele taalmantelzorg_hoe gaat het met jou - kopie

De huidige maatschappelijke situatie, mede veroorzaakt door de kredietcrisis kan ons duidelijk maken dat er nieuwe waarden nodig zijn om de vragen die voor liggen te beantwoorden. Buijs gaf een rijtje nieuwe woorden om dit aan te duiden: Nieuw SamenDenken; Samenplooiingswaarden; agapeische revolutie. Door deze woorden zoekt hij naar een nieuw collectief denken die aan de ene kant de behoefte van mensen zichzelf te ontplooien serieus neemt, maar ook wijst op de afhankelijkheid van mensen van anderen. Zijn eigen begrip ‘agapeische revolutie’ is een uitwerking van het christelijke begrip agapé dat te vertalen is met het broederlijke liefde, genegenheid, het goedgezind zijn en welwillendheid.’ Deze denkrichting staat haaks op de (neo) liberale sterk economisch gestuurde manier van kijken die onze samenleving kenmerkt. Genoemd werd ook het motto dat in de VS gehanteerd wordt: Don’t ask what the country can do, but what can you do for the country?

  1. Oefenplaatsen

wederkerigheidBuijs verbaast zich er over dat de maatschappelijke stage is afgeschaft door de regering, omdat dit een goed middel was om jongeren kennis te laten maken met allerlei maatschappelijke organisaties en situaties. Bij oefenplaatsen denkt hij aan: kleine vormen van beloning voor het geven van zorg, tijdbank systeem, gedeelde kinderopvang en het LETS ruilsysteem. Maar ook de actie van een ouderenorganisatie, die Geer en Goor ingezet hebben om vrijwilligers te werven, is een voorbeeld van een oefenplaats. Hij ziet verschillende motieven bij mensen die zich druk maken om anderen. Allereerst de biologische verbondenheid in relaties die de basis is van mantelzorg. Het tweede motief is dat van wederkerigheid. ‘Ik geef omdat ik veel terug krijg’. Dit is een belangrijk motief bij veel vrijwilligerswerk. Ten derde is dankbaarheid een motief. Dit gaat uit van een beleving van mensen dat zij veel liefde/ betrokkenheid ontvangen en daarom iets willen terug geven aan anderen. Een laatste motief is het motief van navolging, dat meer een christelijke insteek is.

  1. Institutionele voorwaarden.

Naar het idee van Buijs kan niet alle sociale ondersteuning teruggegeven worden aan de burger en blijft de overheid hard nodig als het gaat om meer kollektieve regelingen. Daarbij denkt hij aan: flexibilisering van de arbeid en beloning (basisinkomen) ; verzamelen van best practises; jongeren vragen als tussenjaar sociaal werk te doen; vermaatschappelijking van woningcorporaties. Kerken zouden zich, ook al zijn ze beperkt, op afgebakende projecten moeten richten of samenwerking kunnen zoeken met: Stichting Present; Hospicewerk; Voedselbank; restaurant van Harte.

verbondenheid

Deze tijd vraagt om nieuwe kaders. De professionalisering die in de jaren ’60 en ’70 is ingezet leek zinvol, maar heeft de afstand tussen burgers en mensen die zorg nodig hebben vergroot. Buijs wijst op spanning tussen een sterk geïndividualiseerd mens- en maatschappijbeeld en een denken en handelen dat is gebaseerd op het besef van wederzijdse afhankelijkheid en basiswaarden als verbondenheid, wederkerigheid en dankbaarheid. Deze grondhoudingen zijn altijd aanwezig geweest in de samenleving, maar meer in de onderstroom dan in het publieke, zoals Gabriel van de Brink heeft laten zien in zijn boek ‘Het hogere in de lage landen’. Opvallend is dat Buijs de nieuwe initiatieven vanuit het idee van social enterprice niet noemde en daarmee aandacht besteedde aan de spanning tussen oude en nieuwe vormen van verenigen. Buijs geeft met zijn lezing een goed overzicht, maar na deze studiemiddag blijft de vraag hangen hoe een mensbeeld van agapé en wederkerigheid meer maatschappelijke stevigheid kan krijgen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s