Coöperatiemaatschappij. Maatschappelijke ontwikkelingen, christelijke visie en contouren.

Maatschappelijke ontwikkelingen

Er zijn allerlei maatschappelijke ontwikkelingen die van invloed zijn op de vormgeving gottlieb mist 2van solidariteit in de samenleving. De schrijvers noemen:

(a) globalisering en lokalisering. De wereld waarin we leven wordt steeds meer bepaald door internationale verbanden, regels en voorschriften. Tegelijkertijd geven mensen betekenis aan hun leven door in hun directe omgeving verbanden te ontwikkelen. Dit wordt lokalisering genoemd.

(b) individualisering. In onze samenleving staat het ‘zelf’ van individu centraal. Mensen zoeken naar mogelijkheden om dat zelf te realiseren en daarom is vrijheid een centraal thema. Vroeger werd deze emancipatie collectief vorm gegeven via de zuilen. Er was sprake van lotsverbondenheid en een gemeenschapsstructuur. Het accent ligt nu meer op individuele vrijheid. In dit tijdperk van authenticiteit (Taylor) gaat het om zelfontplooiing, zelf-actualisatie en zelfexpressie.  Dit heeft grote invloed op ons samen leven, maar je kunt niet spreken over een geatomiseerde samenleving. Mensen verbinden zich losser met elkaar, van moment tot moment, tijdelijk en vrijblijvend.  Dit is deels een manier om te voldoen aan de vele verbanden en rollen waar we als moderne mensen mee te maken hebben: werk, buurt, vrienden, school, digitale netwerken.

(c) de opkomst van een netwerksamenleving. De sociale structuur waarin mensen leven is door de ontzuiling, vergrote mobiliteit en de komst van internet (waardoor we gemakkelijk met veel mensen veel informatie delen)  een netwerksamenleving ontstaan. Via een netwerk van knooppunten, flexibel en horizontaal wisselen mensen kennis uit, wisselen van rol als producent en consument en nemen gemakkelijk initiatieven zoals het opzetten van een energiecoöperatie.

Dit alles stelt eisen aan burgers als het gaat om vaardigheden om netwerken te onderhouden. Mensen die kwetsbaar zijn en geen netwerk hebben raken makkelijk uitgesloten.

Deze drie ontwikkelingen hebben invloed op de organisatie van de solidariteit. De context van lokalisering sluit goed aan bij de decentralisatie van zorg. Een groter accent op netwerken geeft mogelijkheden voor kleinschalige en persoonlijke oplossingen. Ook de trend van individualisering biedt kansen en bedreigingen omdat mensen met een klein netwerk uit de boot vallen.

Dit alles heeft invloed op wat burgers, groepen en overheid van elkaar mogen verwachten en waar zij elkaar op kunnen afspreken.
Als je goed kijkt zie je allerlei nieuwe maatschappelijke initiatieven ontstaan. Denk aan broodfondsen, wijkbibliotheken en bewoners die hun eigen wijkcentrum gaan runnen.

Een belangrijk begrip is zelforganisatie. Enkele kenmerken.

  • Mensen willen niet meer afhankelijk zijn van een overheid of organisatie, maar zijn gericht op het zelf inzetten op verandering. Je zou dit kunnen zien als een vorm van kritiek of verzet. Men neemt initiatief op wat men niet meer wil. Denk aan onvrede over het ontbreken van de menselijke maat in organisaties  of verzet tegen consumentisme of vervreemding tussen mensen.
  • De verbintenis of participatie is vaak van korte duur. De reden is dat de inzet sterk verbonden is met de eigen levensloop of levenskader. Mensen willen flexibel blijven en steeds opnieuw nieuwe ervaringen op doen. Het accent ligt op korte concrete activiteiten of events.
  • Bij de nieuwe vormen van participatie ligt het accent op samenwerken en het delen van talenten en goederen. Met een Engels begrip: collaborative communities. Denk aan het delen van een auto, gereedschap, verhuur van een kamer, enz. Het accent ligt op wederkerigheid, delen heeft een toegevoegde waarde, vertrouwen en besef van wederzijdse afhankelijkheid.
  •  Een ander begrip is crafting communities. Hier gaat het om ambachtelijkheid of ambacht uit oefenen. Persoonlijke kwaliteiten en een passie voor goed werk. In deze netwerken gaat het om delen of samenwerken aan een product of dienst als antwoord op een probleem of incident met een hoog niveau aan kennis en vakmanschap.
  • Deze samenwerkingsverbanden gaan vaak over grenzen van groepen, organisaties en bedrijven heen. Centraal staat een bepaald vraagstuk waar juist door met verschillende partijen samen te werken oplossingen ontstaan.

Het begrip coöperatie, letterlijk samenwerking, verbindt voorgaande kenmerken. Er wordt gezocht naar nieuwe vormen van samenwerken waar ook nieuwe onderliggende waarden in terug te vinden zijn. Tegenover overheidsbureaucratie komt het ideaal van zelfbestuur te staan. En tegenover vervreemding en rationalisering zet de Stichting Present waarden als oog voor kwetsbaarheid en ontmoeting. En tegenover wantrouwen op de werkvloer zet de Stichting Beroepseer netwerkbijeenkomsten in om te werken aan eigen bezieling en vertrouwen.

De grote ideologische verhalen die de basis waren voor de verzuiling en tal van organisaties in het maatschappelijk middenveld hebben plaats gemaakt voor kleine maar net zo bezielende waarden. De bezieling is ontzuild geraakt, maar het sociaal kapitaal van vele authentieke personen is zichtbaar in het dagelijks handelen van veel mensen.

De vraag is hoe deze nieuwe ontwikkelingen zich verhouden tot het vraagstuk van welzijn en zorg in de toekomst.

Christelijke denkers

De schrijvers van Putten en Beekers gaan, bij hun nadenken over de organisatie van solidariteit, te rade bij christelijke denkers als Althusius, Thomas van Aquino, Abraham Kuyper, Schaepman en Herman Dooyeweerd.  Wel stellen ze dat de oude uitgangspunten vragen om een vernieuwingsslag omdat de samenlevingsomstandigheden radicaal zijn veranderd.

De belangrijkste denkbeelden zijn:evenwicht

  • Mensvisie. Basis van een christelijke mensvisie is dat mensen mensen nodig hebben. Daarom is het samen leven van mensen uitgangspunt omdat zo mensen tot hun recht en tot bloei komen.
  • Samenleving. Vanuit dit idee van samen leven is het volgende uitgangspunt dat de samenleving bestaat uit groepen mensen die maatschappelijke verbanden vormen. De overheid staat niet tegenover de samenleving, maar is er een onderdeel van. Evenals bedrijven, instellingen en organisaties.
  • Deze maatschappelijke verbanden hebben een eigen betekenis en zijn meer dan een optelsom van individuen, motivaties en handelen.
  • Vanuit het mensbeeld en de visie op samenleven van verbanden ontstaat vanzelf het idee van dat de mens zorgverantwoordelijkheid heeft voor zichzelf, de naaste en zijn of haar maatschappelijke omgeving. Dit wordt verwoord in woorden als solidariteit, broederschap, naastenliefde of barmhartigheid.
  • Subsidiariteit. Eind 19e eeuw zochten christenen naar een derde weg naast een liberale en een socialistische mensvisie. Met subsidiariteit werd bedoeld dat mensen in kleine kring zorg hebben voor elkaar met daarnaast een aanvullende subsidiaire overheid. Kern is het vertrouwen in het oplossend vermogen van burgers en hun verbanden. Politieke maatregelen moeten het samenleven van burgers stimuleren en vooruit helpen en niet vervangen. Het wordt zelfs gezien als ‘recht op verantwoordelijkheid’ van burgers.
  • Soevereiniteit. Dit tweede begrip benadrukt dat de maatschappelijke verbanden die wezenlijk zijn voor samen leven een eigen vrijheid en verantwoordelijkheid en autonomie hebben in het grotere geheel van de samenleving (overheid incluis). Het gaat niet om anarchie, maar om in het licht van eigen identiteit en visie, deze verantwoordelijkheid gestalte te geven.
  • Bestemmingsfuncties. De genoemde verbanden hebben een eigen onderscheiden functie en verantwoordelijkheid in dat verband. Van  een gezin verwachten we iets anders dan van een vereniging, een onderneming of kerkgenootschap.
  • Publieke gerechtigheid. In deze christelijke opvattingen heeft de overheid een belangrijke, maar tegelijk bescheiden taak. Allereerst als scheidsrechter bij conflicten tussen maatschappelijke verbanden. Ten tweede is de overheid een schild voor de zwakken. Dat wil zeggen zorgen dat mensen en groepen in vrijheid hun verantwoordelijkheid kunnen vorm geven. Vanuit dit idee zorgt de overheid voor een bepaald niveau van onderwijs en zorg. Tenslotte is de overheid geroepen om middelen te verzamelen om de infrastructuur die een gemeenschap nodig heeft te onderhouden. Denk aan belasting. De afgelopen 50 jaar is er veel verschoven als het gaat om de taak van de overheid.
  • Moreel kapitaal. Elke samenleving zoekt elke keer weer naar bronnen voor goed samenleven. De schrijvers betogen dat het christelijke liefdesbegrip een grote publieke kracht heeft gehad en heeft. Begrippen als gelijkwaardigheid en solidariteit zijn in onze cultuur belangrijke noties.  Tegelijkertijd vragen deze begrippen om debat en actualisering.

Als we het voorgaande willen toepassen op het vraagstuk van zorg en welzijn in een snel veranderende samenleving dan lijkt het er op of de principes van subsidiariteit en soevereiniteit heel goed aan sluiten bij het concept van de participatiemaatschappij. Toch gaat het er volgens de schrijvers om simpele oplossingen te voorkomen en reële aanbevelingen te ontwikkelen. In het kort:

  • Individuen kunnen niet alle problemen in de maatschappij oplossen. Door de individualisering is het sociale en morele kapitaal sterk veranderd. De civil society is minder robuust. Maatschappelijke participatie mag niet worden overschat.
  • Organisaties en verbanden zijn onderling afhankelijk. Een zekere sturing (overheid)  en professioneel handelen (betaalde werkers) blijft nodig.
  • Tegenwoordig komt maatschappelijke participatie buiten de traditionele paden van vrijwilligersverenigingen en organisaties tot stand. Deze laatsten zijn door professionalisering en verstatelijking ontzield geraakt.

Contouren van een coöperatiemaatschappij.

  • Gedeelde verantwoordelijkheid. Vanuit de hierboven beschreven christelijke visie op goed samenleven worden maatschappelijke organisaties en verbanden gezien als deel van een geheel. Niet vanuit de visie van verzorgingsstaat of privatisering wedden op één paard: of zelfredzaamheid, of sociale zekerheid of markt. Op zich zijn het zinvolle strategiën, maar de nieuwe sociale dynamiek ontwikkelt zich juist op de grensvlakken tussen markt, Civil society en overheid. Juist door samenwerken van sociale ondernemingen, coöperaties en initiatieven worden krachten gedeeld. Nodig is een benadering of visie van samenleving en markt en overheid gericht op wederkerig nut.
  • Het kernidee van een coöperatie is verbondenheid, afhankelijkheid, gedeelde belangen en zeggenschap. Het doet recht aan het complexe karakter van de huidige samenleving met haar afhankelijkheidsrelaties. Professionals, ondernemers, burgers en ambtenaren werken aan gedeelde problemen. Ieder vanuit eigen deskundigheid, expertise of professionaliteit. Daarnaast is er ruimte voor persoonlijke bezieling, dichtbij het eigen leven en ruimte voor vakmanschap – het werk gewoon goed doen. Tenslotte is er het basisidee van willen samenwerken.
  • Goede verhouding tussen inzet van de eigen kring, overheid en markt, waarbij het belangrijk is dat mantelzorgers, sportverenigingen en kerken niet overvraagd worden als het gaat om hun motivatie en inzet.
  • De coöperatiemaatschappij biedt ruimte voor directe solidariteit zonder mensen en groepen in de samenleving te overvragen. Ze wordt betekenisvol als het bestuurlijk systeem van bureaucratisch grootschaligheid, anonimiteit en regeldrift wordt aangepast. Zo niet dan blijven mensen een schakeltje in een door de overheid gestuurde samenleving. Persoonlijke zeggenschap ontstaat vooral door mensen en hun verbanden zeggenschap op maat te geven. Kernpunt bij subsidiariteit is recht op verantwoordelijkheid voor zaken die voor mensen aangaan. Op het juiste schaalniveau. In een netwerksamenleving kan nabijheid ook via digitale kanalen vorm krijgen. Zeggenschap aan burgers geven kan op 5 manieren.
    •  (1) lokale zeggenschap,
    • (2) een uitdaagrecht,
    • (3) een recht op regie,
    • (4) ruimte voor coöperatief organiseren en
    • (5) ruimte voor de professional.
  • Bescheiden bestuur. De overheid heeft de neiging gulzig te zijn en de werkelijkheid te willen beheersen. De onderliggende mechanismen zijn het maakbaarheidsidee terwijl het sturend vermogen van de overheid beperkt is; het idee van verzorging die mensen verzekert tegen onheil is eveneens problematisch. Mensen hebben een eigen verantwoordelijkheid en de overheid moet erkennen dat falen bij de werkelijkheid hoort. Als overheid het beheersingsdenken kan loslaten ontstaat er meer ruimte voor initiatieven van onderop. De doorgeslagen efficiency en controlebenadering moet plaats maken voor vertrouwen in samenwerkingsverbanden, een sterkere rol voor de professional, loslaten van gelijkheidsdenken en meer ruimte voor verschillen en eigen overtuigingen. Juist waar mensen met gelijke denkbeelden of levensbeschouwingen zich organiseren 0ntstaan krachtige verbanden. 
  • Heldere kerntaak. de organisatie van de solidariteit is niet zozeer de taak van de overheid als wel de rol van de scheidsrechter en spelverdeler die er voor waakt dat er solidariteit in de samenleving is. De raad voor het openbaar bestuur kwam in een recent rapport Loslaten in vertrouwen met een overheidsparticipatietrap met vijf treden: loslaten, faciliteren, stimuleren, regisseren en reguleren. De overgang  van een sturende overheid naar een dienstbare overheid kost tijd en zorgvuldig zoeken naar afstemming tussen de verschillende verbanden en hun profiel.
  • Moreel spreken. Naast tijd vraagt het realiseren van een coöperatiemaatschappij om debat over een aantal uitgangspunten. In de ogen van de schrijvers vraagt het samenwerken aan solidariteit om een ethiek van verbondenheid. Het besef van afhankelijkheid en kwetsbaarheid, het verlangen te delen en eigen kwaliteiten en talenten in te zetten, vertrouwen, recht op inspraak, vrijheid, individuele ontplooiing. Dit zijn mooie woorden als ze maar niet ingevuld worden door een radicale individualiteitsopvatting. Een rigide idee van autonomie en de illusie van de mens  ‘de mens die zich zelf tot wetgever is’. In het begrip wederkerigheid zit het wederzijds nut. Als we beiden geld, energie, tijd inzetten kunnen we beiden profiteren.

Tot zover een impressie van de notitie. Het laat de complexiteit van de materie zien, maar ook dat er keuzes te maken zijn. De derde weg strategie die deze christelijke partij voorstaat heeft duidelijke fundamenten. Met name haar mensbeeld en opkomen voor de belangen van groepen met een eigen identiteit (subsidiariteit en soevereiniteit) sluit goed aan bij de trend dat veel mensen niet meer wachten op organisaties en instituten en zaken in eigen beheer nemen.

Uit de tekst spreekt hoop dat partijen en groepen elkaar weten te vinden en dan wel tijdelijk, dan wel permanent coalities aan gaan in coöperaties. Hoewel er een duidelijke analyse ligt van waar op dit moment de maatschappelijke knelpunten liggen is er nog veel nadenken en debat nodig om zaken om te buiten. De tendens van individualisme en opkomen voor eigen authenticiteit, de gulzigheid van de overheid, de bureaucratisering van veel instellingen en het maakbaarheidsdenken zijn taaie ontwikkelingen die niet zo maar om te buigen zijn. Oude en nieuwe vormen van coöperatie (oude verenigingen, vakbonden, partijen en nieuwe collectieven) in het maatschappelijk middenveld leven in verschillende werelden en vullen elkaar niet zo maar aan. En het is de vraag welke ruimte zij krijgen van de overheid.

Orkaan-169x250Voor de kerken is de al beschreven dubbelstrategie een mogelijk antwoord. Naast bestaande vormen om de eigen identiteit te beleven in de gemeenschap is er veel te doen in het aangaan van coalities en het organiseren van de passie van mensen. Want als iets deze tijd kenmerkt is dat mensen aan de slag willen met hun betrokkenheid, zorgen, bezieling en betekenis geving. Dit is een van de kenmerken van de grote transitie die Jan Rotmans wil aantonen. De kanteling die in de samenleving gaande is heeft veel paralellen met de startfase en emancipatie van mensen via zuilen aan het einde van de 19e eeuw maar wel in een nieuw jasje. Omdat te kunnen zien, moeten veel mensen in kerken hun denkpositie loslaten dat mensen naar hun gemeenschap moeten komen. (come to church). Deze tijd is dynamisch en ook christenen herkennen dat en zijn bezig met die toekomst.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s